Diagnoza ADHD u dorosłych — jak wygląda krok po kroku?

W skrócie

• Wywiad kliniczny — pierwszy etap, podczas którego psycholog poznaje historię objawów, w tym te sięgające dzieciństwa.
• DIVA-5 — ustrukturyzowany wywiad obejmujący objawy nieuwagi oraz nadpobudliwości i impulsywności, oceniane osobno dla dzieciństwa i dorosłości.
• MMPI-2 — dodatkowe badanie funkcjonowania emocjonalnego, które wspiera diagnozę różnicową.
• Pisemna opinia — podsumowanie procesu z wnioskami i zaleceniami co do dalszych kroków.

Od czego zaczyna się podejrzenie ADHD u osoby dorosłej?

Najczęściej zaczyna się od poczucia chaosu, które nie mija mimo starań — zapominania o terminach, odkładania zadań na później, trudności z domykaniem tego, co się zaczęło. U dorosłych ADHD rzadko wygląda tak, jak w podręcznikowym obrazie dziecka biegającego po klasie. Zamiast nadruchliwości fizycznej pojawia się często wewnętrzny niepokój, poczucie napięcia, trudność w usiedzeniu na spotkaniu bez rozpraszania się myślami. W naszej praktyce zgłaszają się osoby, które funkcjonowały tak od lat, a dopiero zmiana — nowa praca, więcej obowiązków, założenie rodziny — obnażyła skalę problemu.

Jak wygląda pierwsze spotkanie diagnostyczne?

Pierwsze spotkanie to szczegółowy wywiad kliniczny prowadzony przez psychologa. Rozmowa dotyczy nie tylko aktualnych trudności z koncentracją czy organizacją, ale też tego, jak pacjent funkcjonował w dzieciństwie i okresie szkolnym, bo objawy ADHD z definicji muszą być obecne od wczesnych lat życia, nawet jeśli wcześniej nie miały nazwy. Psycholog pyta też o funkcjonowanie zawodowe, relacje i codzienne obowiązki, ponieważ ocena wpływu objawów na życie jest tak samo ważna jak samo ich wystąpienie. Na tym etapie ustalany jest też dalszy plan badania.

Czym jest DIVA-5 i dlaczego bada dzieciństwo i dorosłość równocześnie?

DIVA-5 to ustrukturyzowany wywiad diagnostyczny, w którym każdy objaw z dwóch grup — zaburzeń koncentracji uwagi oraz nadpobudliwości i impulsywności — jest omawiany osobno dla okresu dzieciństwa i dla dorosłości. Taka konstrukcja narzędzia nie jest przypadkowa: ADHD to zaburzenie neurorozwojowe, co oznacza, że objawy muszą towarzyszyć danej osobie od dziecięcych lat, nawet jeśli dorosły pacjent nazwał je dopiero teraz. W naszym Centrum badanie DIVA-5 stanowi trzon procesu diagnostycznego u osób, które zgłaszają się z podejrzeniem ADHD. Dzięki podwójnej perspektywie czasowej łatwiej odróżnić trwały wzorzec funkcjonowania od trudności, które pojawiły się dopiero niedawno, w reakcji na konkretną sytuację życiową.

Po co w procesie diagnostycznym pojawia się MMPI-2, skoro bada się ADHD?

MMPI-2 nie bada objawów ADHD wprost — ocenia szersze funkcjonowanie emocjonalne i osobowościowe, co pozwala sprawdzić, czy zgłaszane trudności nie mają innego źródła. W naszej praktyce łączymy DIVA-5 z MMPI-2 właśnie po to, by uniknąć sytuacji, w której objawy przypominające ADHD — problemy z koncentracją, rozdrażnienie, poczucie przeciążenia — zostają błędnie przypisane temu jednemu zaburzeniu, podczas gdy ich faktycznym źródłem jest na przykład długotrwałe napięcie emocjonalne. To narzędzie, obok wywiadu, wspiera ocenę tego, czy obraz kliniczny faktycznie odpowiada kryteriom ADHD, czy wymaga dalszego różnicowania.

Kiedy trudności okazują się czymś innym niż ADHD?

Zdarza się, że po zakończeniu badania obraz kliniczny nie potwierdza ADHD, mimo że pacjent zgłosił się z silnym przekonaniem, że to właśnie ono odpowiada za jego trudności. Objawy takie jak trudność z koncentracją, zapominanie czy poczucie chaosu mogą wynikać również z przewlekłego stresu, zaburzeń nastroju lub stanów lękowych, które w codziennym funkcjonowaniu potrafią wyglądać bardzo podobnie. Rozróżnienie tego wymaga zestawienia wyników wywiadu, DIVA-5 i MMPI-2, a nie opierania się wyłącznie na subiektywnym poczuciu pacjenta. Dlatego proces diagnostyczny w naszym Centrum nie kończy się na jednym spotkaniu ani na jednym narzędziu.

Co zawiera pisemna opinia psychologiczna po zakończeniu diagnozy?

Opinia zawiera opis wyników badania, wnioski diagnostyczne oraz konkretne zalecenia co do dalszego postępowania. Nie jest to sucha lista punktów — psycholog opisuje w niej także to, jak poszczególne trudności przekładają się na codzienne funkcjonowanie pacjenta, na przykład w pracy czy w relacjach. Dokument ten może być podstawą do dalszych kroków, w tym konsultacji psychiatrycznej, jeśli pacjent zdecyduje się na taką formę wsparcia. Wyniki są zawsze omawiane bezpośrednio z pacjentem, w przystępny sposób, zanim otrzyma on opinię na piśmie.

Co się dzieje po otrzymaniu diagnozy — dlaczego proces na tym się nie kończy?

Samo potwierdzenie lub wykluczenie ADHD to nie koniec procesu, tylko punkt wyjścia do decyzji o dalszym wsparciu. Psycholog wskazuje w opinii, czy zasadna jest konsultacja psychiatryczna, na przykład w kontekście ewentualnego leczenia farmakologicznego, czy raczej psychoterapia ukierunkowana na radzenie sobie z organizacją, impulsywnością lub regulacją emocji. W wielu przypadkach obie formy wsparcia się uzupełniają. To, którą drogą pójść dalej, zależy od indywidualnego obrazu trudności, a nie od samej etykiety diagnostycznej.

Ile trwa cały proces diagnostyczny i od czego to zależy?

Diagnoza ADHD u dorosłych to proces rozłożony na kilka spotkań, a nie jednorazowe badanie. Liczba i długość spotkań zależy od złożoności zgłaszanych trudności oraz od tego, czy konieczne jest pogłębione różnicowanie z innymi przyczynami, na przykład stanami lękowymi czy przewlekłym zmęczeniem. Każde spotkanie jest elementem większej całości — od pierwszego wywiadu, przez DIVA-5 i MMPI-2, aż po omówienie wyników i wydanie pisemnej opinii. W naszym Centrum tempo tego procesu dopasowujemy do pacjenta, bez pomijania żadnego z etapów.

Podsumowanie

• Diagnoza ADHD u dorosłych opiera się na wywiadzie klinicznym, badaniu DIVA-5 i często dodatkowo MMPI-2.
• DIVA-5 ocenia objawy zarówno z dzieciństwa, jak i z dorosłości, bo ADHD to zaburzenie neurorozwojowe.
• Diagnoza różnicowa pozwala odróżnić ADHD od stresu, lęku czy zaburzeń nastroju o podobnych objawach.
• Proces kończy się pisemną opinią z zaleceniami co do dalszych kroków.